Là ng báºp bá»nh như trôi trong đêm sương muối. Những cây cau thẳng Ä‘uá»™t cao vóng như chỉ chá»±c lao thẳng đến táºn trá»i chìm ngáºp giữa âm thầm giá lạnh. Äã năm đêm nay sương là m táp Ä‘en những luống khoai là ng và những cây đòn tay bằng tre ngâm nổ toang toác. Nhưng có lẽ đêm nay cái lạnh má»›i thấu từng khá»›p xương ông đồ Khang. Từ trưa hôm qua đến giá» chưa có hạt gì và o miệng, ông cứ siết mãi sợi dải rút như dÃnh ệp và o xương sống. Sau khi đã trút ná»—i uất giáºn lên đầu thằng con trai út, thằng Sà i, ông thấy tá»§i pháºn và bây giá» sá»± trống trải giá buốt như từ giữa ruá»™t mà trà n ra. Ông lẩy bẩy đứng dáºy. Lần ra đầu ngõ, lặng lẽ đứng giữa sương giá, má»™t thoáng tái tê cám cảnh pháºn mình, ông phải đưa bà n tay xương xẩu bấu và o thân cây ổi trước cổng. Nhưng cÆ¡n giáºn vẫn chưa thể nguôi, ná» nếp và danh dá»± vẫn như sợi dây Ä‘ay xiết chặt, ông trở lại nhà , ngồi xuống chá»— cÅ©. Chiếc trà ng ká»· lạnh toát như có ai vừa dá»™i nước. Nếu cách đây mấy phút ông muốn thốt lên: “Liệu bây giá» nó ở đâu, rét mướt thế nà y†thì bây giá» ná»—i háºm há»±c lại muốn trà o ra: “Cho mà y chết, cá không ăn muối cá ươn. Trá»i Æ¡i mặt mÅ©i nà o ăn nói vá»›i ngưá»i taâ€. Thằng Sà i Ä‘uổi vợ nó Ä‘i, nhưng việc ấy đâu có phải là cá»§a nó.
Quả có thế, thằng Sà i chỉ biết có hai việc: Ä‘i đánh tráºn giả và há»c, nó không thể ý thức được là nó đã có vợ, mặc dù nó vẫn đỠmặt lên khi có ngưá»i há»i: “Cu Sà i, vợ mà y đâuâ€. HÆ¡n má»™t năm nay sá»± có mặt cá»§a con bé ấy ở nhà nà y là m cu Sà i có phần thÃch thú chỉ ở chá»— má»—i chiá»u nó ngồi viết táºp và là m tÃnh đã có ngưá»i quét sân và cái ngõ dà i thăm thẳm. Nhưng nó cÅ©ng uất ức vì tá»± nhiên có má»™t con bé cứ theo nó kè kè để mách bố, mách mẹ nó, nà o những lúc Ä‘i đùa nó bôi nhá» hết mặt mÅ©i giả là m Tây Ä‘en ở đâu, lặn hụp xuống cái ao ngầu bùn cá»§a nhà chú Hà lúc nà o và “Anh ấy lại bảo bố con như lão hà ng tre thầy mẹ ợâ€. Ná»—i ấm ức cá»§a thằng Sà i cho đến trưa nay má»›i báºt ra. Nó đã hÆ¡n mưá»i tuổi, lại con nhà nghèo nhưng là con út, má»i việc đã có các chị dâu là m, khi các anh chị ra ở riêng, nó có vợ, dù vợ chỉ lá»›n hÆ¡n nó ba tuổi, nhưng đã là m được các việc nặng cá»§a ngưá»i lá»›n, chẳng hạn như việc giã ngô bằng chà y tay, nó chưa thể nhắc nổi cái chà y dà i gấp hai ngưá»i nó lên khá»i miệng cối thì vợ nó “con bé ấy†đã thoăn thoắt giÆ¡ lên, rồi dồn sức giã và o giữa lòng cối vừa mạnh mẽ, vừa như hút xoáy những hạt ngô ngâm trÆ¡n truá»™i khá»i chao vá»t ra ngoà i. Giã má»™t đã khó “con bé ấy†giã đôi cÅ©ng dẻo và tiếng cahỳ thình thịch nghe chắc như sức giã cá»§a ngưá»i lá»›n. Má»—i buổi, khi ánh nắng từ trong nhà ra chá»›m đầu hà ng gạch bó thá»m, dù là m bà i hay chÆ¡i đùa ở đâu, cu Sà i cÅ©ng chạy vá» vá»›t ngô ngâm trong nước sôi từ tối hôm trước để róc nước rồi lảng vảng ở đâu đó đợi khi có tiếng gá»i “Äâu vá» mà gạt ngôâ€, cu Sà i lẳng lặng Ä‘i và o đặt quyển sách tÃnh ở trong lòng, mắt cụp xuống gá»m gá»m, lặng lẽ ngồi và o chiếc chổi lúa, mặt cuẫn cắm nghiêng xuống phÃa ngoà i miệng cối. Khi ấy ngô đã dáºp đôi, giáºp ba, tiếng chà y đã chắc lại. Không nhìn chỉ cần nghe tiếng chà y, Sà i vuốt nhẹ vòng quanh miệng, đủ để cho những mảnh to, Ä‘á»uu đặn chảy xuống rồi nhanh chóng rút tay lên thà nh và lại tiếp tục má»—i khi nghe tiếng “thịchâ€. Ngô nục, “nó†dá»±ng chà y ngồi xuống dần bá»™t còn Sà i lặng lẽ đứng dáºy ra cá»a Ä‘á»c sách. Khi nghe tiếng chà y gõ và o miệng cối như kiểu phó cả lò rèn dạo búa trên Ä‘e, Sà i lại lặng lẽ Ä‘i và o, ngồi xuống chá»— cÅ© là m pháºn sá»± ở lượt thứ hai, rồi lượt ba cho đến khi chỉ còn những hạt tấm tròn bóng toen hoen trong lòng cối thì Sà i hết pháºn sá»±, lặng lẽ đứng dáºy. Ra đến cá»a, nó chạy òa Ä‘i như con gà , con ngan vừa bị nhốt ra khá»i lồng.
Trưa nay không hiểu vì sao con bé lại giã trẹo và o tay thằng Sà i. Sà i hoảng hốt kêu “ối†má»™t tiếng bao nhiêu ná»—i ấm ức vốn tÃch tụ sẵn, nó vừa thu cái tay Ä‘au và o bụng vừa vung tay là nh thụi và o mặt “vợ†nó. Con bé không lùi, không giÆ¡ tay đỡ, cứ đứng trân trân hứng chịu những câu xỉ vả cá»§a thằng Sà i. Má»™t lúc sau cái tay đã dịu Ä‘i, ná»—i ấm ức cÅ©ng đã hả, và thằng Sà i thấy mệt bã bá»i, nó rấn lên nhưng không đánh mà nói câu đầy oai vệ để rút cá»a cho đỡ ngượng “Bố mà y đến đây cÅ©ng đếch sợ, ông huých cho chó nó cắn lồi mắt bố mà y raâ€. Thằng Sà i không ngá» cái câu nói đó lại là m ông đồ Khang bố nó Ä‘au đớn uất giáºn đến thế. Khoảng xế trưa ông má»›i bán xong mấy cây tre từ quán hà ng Táo trở vá». Như má»i bữa, ông vẫn thấy Tuyết, con dâu ông lá»c vôi, bắc nồi rồi tiếng đũa cả đánh bá»™t nghe quà m quạp như đã nhìn thấy nồi bánh đúc ngô và ng ngáºy quánh dẻo ở trước mặt. Lệ thưá»ng sau những tiếng hối hả ấy, nó rụi lá»a, gon miệng nồi, úp vung lại và tiếng lách cách cá»§a bát đũa đặt ở mâm. Thấy ắng lặng hẳn Ä‘i, ông đã định hút xong Ä‘iếu thuốc là o đứng dáºy gá»i thằng Sà i vá» và ngầm ý nhắc nhở con dâu dá»n cÆ¡m quà ng lên, ông đói muốn lả Ä‘i rồi. Năm hết, tết đến, má»—i ngà y giữ được má»™t bữa bánh đúc ngô thế nà y đã khó. Trưa qua có khách ông phải nhưá»ng bát, sáng nay lại thay bà ấy vác mấy Ä‘oạn tre Ä‘i chợ, trở vá», hai chân đã run run. Vừa nhả hÆ¡i thuốc ông vừa quay ra cá»a thấy con dâu ông già n giụa nước mắt, cắp gói quần áo mếu máo “Con xin thầy mẹ con vá» nhà conâ€. Con bé kể rà nh rá»t và khúc triết sá»± tình xảy ra. Cà ng nghe, mặt ông cà ng tối rầm lại. “Thôi thầy xin con, con cứ ở nhà â€. Nhưng con bé nhất quyết ra Ä‘i, Ä‘i má»™t cách bình thản, tá»± tin và bất chấp lá»i can gá»i vừa tha thiết vừa có phần gắt xẵng cá»§a ông.
Thằng Sà i được ngưá»i mách bảo, che chắn ông đồ Khang không tìm thấy nó. Ông gá»i tất cả con dâu, con giai kể cả anh TÃnh là cán bá»™ cá»§a phòng thuế nông nghiệp huyện há»c ba tháng trên tỉnh vừa dắt chiếc xe đạp vê, ông đã bắt vứt Ä‘i từng nhà tìm thằng Sà i. - “Không có con thì đừng†- “Ai thấy nó đầu là m Æ¡n mách tôi. Thằng nà y mà sống, cả nhà tôi chết đứng vì nóâ€.
Bằng cách nà o đó thằng Sà i nghe thấy tất cả lá»i lẽ có khi còn nghiêm trá»ng hÆ¡n sá»± uất háºn cá»§a ông đồ. Trá»i chạng vạng tối nó vuá»™t ra cánh đồng. Nhá» sương hôm xuống dà y đặc, chỉ chạy cách rặng tre chừng dăm chục bước đã thấy má» mịt, nhưng tiếng ồn à o phÃa trong vẫn vá»ng lên, muốn òa tóa theo. Có lẽ ai trông thấy nó ư? Nó chạy sấp ngá»a trên những thá»a ruá»™ng má»›i cà y vỡ, những sá cà y đất gan trâu láºt lên như những cánh phản rắn bóng nhếnh nháng. Chốc chốc vấp ngã, mặt nó Ä‘áºp và o đá, Ä‘au đến ná»—i chỉ thấy nước mắt ứa ra mà không sao dáºy nổi. Nó nằm úp mặt và o đất, nước mắt thấm xuống là m tảng đất cầy nhão ra, da mặt nó cứng lại, dÃnh áºp và o hòn đất má»›i cầy vỡ. Nhưng rồi nó vẫn phải cố bò dáºy lấy sức chạy, vừa thở vừa chạy, vừa nghiến răng nén Ä‘au má»—i lần vấp ngã. Mãi đến khi không thể đứng dáºy được và có lẽ đã xa lắm rồi, không ai còn Ä‘uổi được, nó má»›i nằm lại chá»— đống cá» gà , cá» gấu nhà ai đốt dở từ hôm nà o, không còn lá»a nhưng tro vẫn âm ấm. Nó lấy tay san đống tro lá»±a chá»— nằm và vÆ¡ những vầng cá» chưa cháy đắp lên đầu, lên lưng để không ai nhìn thấy. Nằm chưa ấm chá»— lại nghe lao xao, tiếng gà o kêu tên thằng Sà i hoảng hốt. Có cả tiếng anh TÃnh và chú Hà . Vẫn gần nhà quá. Nhưgn nó mệt muốn đứt hÆ¡i, không còn ngồi dáºy được nữa. Nằng nghe tiếng gá»i cá»§a chú và anh, nó vừa mừng vừa thấy tá»§i thân, nước mắt ứa ra và mồ hôi cÅ©ng ướt đầm chiếc áo cánh vải phin gụ. má»t thoáng sau nó lại thấy run, khắp ngưá»i run bắn lên, nó vá»™i vã cà o cá», cà o tro, cà o đất gạt lên ngưá»i, chá»— nà o con hở lạnh phải kéo cả tảng đất cà y đắp lên, nó nằm cong như má»™t con sâu Ä‘o nằm nghiêng, thiếp Ä‘i trong ná»—i hoảng sợ và đói mệt từ lúc nà o không thể biết.
Cái Ä‘iá»u nó phấp phá»ng chỠđợi đã không xảy ra. Anh TÃnh đã vá» và chú Hà cÅ©ng Ä‘i tìm nó. Ôi, chú Hà ! Nghe nói hồi cưới Sà i, chú Hà không lên vì chú không bằng lòng cho trẻ con lấy vợ. Hôm nay có chú, có nghÄ©a là tá»™i lá»—i cá»§a Sà i được che chở. Chỉ cần thấy chú không vui, cả nhà cả xóm sẽ òa tóa ra cánh đồng kêu la tìm kiếm. Ngưá»i ta sẽ reo lên ngỡ ngà ng khi tìm ra nó và bế nó vá» xuýt xoa và mắng má», sai khiến và giục giã nhau thay quần áo, lấy khăn ướt lau mặt, dá»— dà nh chiá»u chuá»™ng nó. Lúc ấy nó đã khoẻ hẳn rồi, đã muốn nhá»m dáºy là m lấy má»i việc nhưng mắt vẫn phải hÆ¡i nhắm lại, miệng há ra thở, đôi môi khô lại, hcana tay vẫn má»m oặt thõng thượi theo những bà n tay nâng niu nắn bóp và vẫn phải thá»u thà o đáp lại ú á»› những câu gá»i há»i cá»§a má»i ngưá»i. Cái phút thấp thoáng nghe tiếng cá»§a anh, cá»§a chú, nó đã mừng đến ứa nước mắt, đã tá»§i thân giáºn dá»—i đến run lên.
ChÃnh lúc ấy chú Hà há»i, cái lá»i lạnh như đêm sương muối :
- Ai như anh TÃnh?
- Gì đấy? Ai há»i gì.
- Tôi đây!
- A ông. Con tưởng ai. Con vừa má»›i vá».
Äợi anh vá»™i vã đến gần, đứng má»™t Ä‘oạn tre cắm xuống đất và sẵn sà ng hứng đỡ má»i lá»i, ông Hà má»›i nói, giá»ng nhá», đã cố ghìm ná»—i bá»±c.
- Anh vô ý thức lắm!
- Dạ chú bảo..
- Thằng Sà i Ä‘uổi vợ nó Ä‘i, đấy là việc cá»§a thằng trẻ con. Bố anh đánh chá»i thằng Sà i, là việc cá»§a ông lão phong kiến há»§ bại. Còn anh, anh là cán bá»™, gia đình anh là gia đình cách mạng, nếu ngà y mai, ngà y kia cả là ng, cả tổng đồn ầm ã rằng nhà anh TÃnh cán bá»™ huyện, cháu ông Hà bà thư chi bá»™ xã cãi nhau, đánh nhau ầm Ä© suốt đêm thì anh còn mặt mÅ©i nà o nữa không? Tôi cho anh lên công tác trên huyện cốt để anh có Ä‘iá»u kiện há»c táºp, được chỉnh huấn cho nó mở mang, không ngá» anh vẫn...
- Cháu vừa vỠđến nhà đã thấy...
- Thấy thế nà o, anh cÅ©ng phải trị thằng em anh không được há»—n. Tý tuổi đầu đã mất Ä‘oà n kết vá»›i vợ con. Hỉ mÅ©i chưa sạch đã lên mặt là m chồng đánh chá»i con ngưá»i ta. Äấy là t ôi chưa kể quyá»n nam nữ bình đẳng, nhà nó mà kiện là mất hết, cả tôi, cả anh Ä‘eo mo và o mặt. Äứng trước việc đó vai trò cá»§a anh, cá»§a ngưá»i cán bá»™ hoạt động cách mạng để ở đâu? Lẽ ra, phải biết giải thÃch đưá»ng lối chÃnh sách cho bố mẹ anh thấm nhuần. Còn thằng Sà i phải cho nó và i cái bạt tai.
- Vâng.
- Nhưng có đánh nó thì cÅ©ng phải kÃn, kẻo ngưá»i ta lại bảo cán bá»™ không gương mẫu.
- Vâng.
- Nhưng mà ... chủ yếu là đe nẹt rồi báo cho thầy giáo và phụ trách kiểm điểm ở lớp, ở đội, đừng là m gì ầm ĩ lên.
Nói được đến đâu ná»—i giáºn cá»§a chú hả vợi đến đấy. TÃnh không ngá» vì thương em và vốn không ưa gì cái lá» lối gia giáo cá»§a bố, anh đã hoảng hốt Ä‘i tìm nó. Thấy anh hoảng, vợ anh cÅ©ng hoảng, mấy bà thÃm dù thá»±c lòng không để tâm lắm cÅ©ng giục giã con cái Ä‘i tìm anh Sà i là m ồn ã cả má»™t góc xóm. Cái việc nhỠấy đã biểu hiện ý thức non ná»›t cá»§a anh, anh đã để chú Hà cho rằng mấy tháng nay tuy Ä‘i há»c trên tỉnh nhưng anh vẫn chưa há» có tiến bá»™ gì.
Anh lững thững đi vỠnhà , ngồi và o chiếc trà ng kỉ âm thầm như một bóng ma. Mãi mới ngẩng lên anh quát xuống bếp :
- Äi đằng nà o, có châm há»™ cái đèn không? Nhà cá»a mù mịt lạnh lẽo như nghÄ©a địa mà vẫn để được, tôi lạ tháºt.
Anh quát vợ. Không ngá», nói vừa dứt đã thấy má»™t ngá»n lá»a xoè lên ở trà ng ká»· bên kia. Bố đã ngồi lặng lẽ ở đấy khi nà o. Ông láºt báºt nhắc bóng đèn dầu, đặt ngang chiếc đóm tre ngâm Ä‘ang cháy, gạt gạt ống muá»—ng cho tà n than trên đầu bấc rá»i ra, kéo chiếc đóm lùi lại để ngá»n lá»a chèm lên đầuu muá»—ng và khi ngòi bấc nhú lên, bắt được ngá»n lá»a, ông chụp chiếc bóng ngay ngắn rồi má»›i dụi đóm và o khe chiếc Ä‘iếu bát. Tất cả cỠđộng ấy cá»§a ông cá»§a ông diá»…n ra má»™t cách rụt rè và cháºm, dưá»ng như nó là cái cá»› để ông nghÄ© ra má»™t Ä‘iá»u gì đó, sẽ nói má»™t lá»i nà o đó vá»›i thằng con ông. Vợ chồng ông có tám mặt con nhưng chỉ còn ba. Ba thằng con trai. Thằng cả thì đần và đã ở chá»— khác, cả nó, cả ông Ä‘á»u thấy yên pháºn kẻ là m con và ngưá»i là m cha, không thấy phiá»n muá»™n trói buá»™c gì nhau. Thằng thứ hai, anh TÃnh - ông vẫn quen gá»i má»™t cách vị nể mà lạnh nhạt ấy. Nó đã có vợ và cÅ©ng đã ăn riêng, nhưng vẫn ở cùng nhà , quan trá»ng hÆ¡n, nó cùng hoạt động vá»›i ông Hà , ngưá»i em ruá»™t ông. Nó vá»›i ông như hai đầu cá»§a sá»± đầy vÆ¡i có thể san lấp cho yên bằng má»—i khi sóng gió. Và như khi nó lén lút liên lạc vá»›i ông Hà có bắt bá»›, giam cầm thì nhá» và o sá»± quý trá»ng cá»§a ông, má»™t thầy đồ đã má»™t thá»i nổi danh nhất thì ở vùng nà y, ngưá»i ta đã cứu giúp nó. Ngưá»i ông phải chịu Æ¡n nhiá»u là ông phó tổng Cá»±, bố vợ thằng Sà i bây giá». Dăm bẩy tháng nay hòa bình được láºp lại có ai khinh rẻ những ngưá»i cổ há»§ phong kiến thì vẫn phải nể ông, “ông cụ nhà anh TÃnhâ€, “Cụ là anh cá»§a ông Hà â€. Ông và nó Ä‘á»u có những Ä‘áºn khổ sở, khốn đốn vá» nhau nhưng lại có lúc hãnh diện mừng thầm mình có thằng con (hoặc ông bố) thức thá»i, chịu lấy vất vả gian truân mà há»c hà nh, hoạt động. Nhưng ông và nó chưa mấy khi nói năng vá»›i nhau dá»… dà ng. Hai cha con vẫn như hai ngưá»i khách! Ngẫm kỹ, ông thấy nó cÅ©ng như vô số loại ngưá»i khi hưởng lá»™c do công lao ngưá»i khác Ä‘em lại thì hỉ hả dá»… chịu, còn lúc phải gánh xẻ ná»—i cay đắng vá»›i kẻ khác, dù đó là máu má»§ ruá»™t thịt, cÅ©ng thấy ngại, dá»… nổi xung và có quyá»n được xỉ vả hắt há»§i kể yếm thế. Lẽ Ä‘á»i là thế nên nó sẵn sà ng bắt bẻ hạch sách ông theo cái lối cá»§a nó, gá»i là phê bình. Nhưng ông có lý cá»§a ông. Má»™t ná» nếp, má»™t thói quen, má»™t thông tục cha truyá»n con nối từ mấy Ä‘á»i nay: con cái không được quyá»n muốn sao được váºy vì như thế là trái vá»›i phép tắc gia phong. NghÄ© đến đây ông thấy mình có lý, thấy vững tâm hÆ¡n, cÅ©ng lại thấy sá»± lặng lẽ cá»§a nó cứ lù lù má»—i lúc má»™t trương lên, đè trùm xuống cả ba gian nhà lạnh lẽo.
- Tôi thấy thầy nuông thằng Sà i lắm rồi bây giỠmới khổ.
Nó định ăn nói kiểu gì thế nà y. Mặc dù kiểu gì ông cũng cso cớ để bắt chuyện với nó được dễ dà ng.
- Anh bảo tôi sung sướng với thằng em anh lắm à ?
- Nếu ngà y nà o thầy cũng đe nẹt nghiêm ngặt với nó thì đâu đến nỗi.
Tháºt lòng má»—i lần vá» nhà thấy thằng em vốn ham mê há»c hà nh mà cứ mếu máo nước mắt ngắn, dà i, vá» cái tá»™i “cùng ăn, cùng là m†và chuyện trò vá»›i “vợâ€, anh thấy tá»™i nó qua. HÆ¡n nữa, anh vẫn mang ná»—i háºn vá»›i nhà phó Cá»±. Dù hắn đã xin cho anh được tha từ đồn Tây vá» nhưng nó vẫn thì thụt tố giác, chỉ Ä‘iểm bao nhiêu việc anh và cán bá»™ nằm vùng. Anh biết rằng Ä‘iá»u anh vừa nói không tháºt lòng vá»›i mình nhưng chú Hà đã bảo lúc nà y phải hết sức tránh cái gì có thể là m ồn lên. Nhất là chú lại Ä‘ang bá»±c vá» việc là m vô ý thức cá»§a anh.
HÆ¡i ngỡ ngà ng vá» sá»± đồng tình cá»§a con trong việc nà y, ông đồ đã thấy yên tâm hÆ¡n rất nhiá»u. Nhưng đến khuya, thì xóm mạc lại xáo xác bởi tiếng kêu khóc cá»§a bà đồ Khang.
Từ ná»a đêm hôm qua bà phải đội lá» lục bình lên táºn Äa Hoà i má»›i cầm đổi được lưng thúng gạo vá» chống đói. VỠđến nhà đặt thúng xuống phản, bà nằm luôn đấy thiếp Ä‘i. Ông đồ nhá» con dâu nấu cho nồi cháo. “Nấu kha khá và o anh chị ăn má»™t thểâ€. Cháo chÃn, bà được lay dáºy. Mắt nhắm, mắt mở húp gần hết bát cháo bà má»›i nháºn ra không có vợ chồng thằng Sà i. Bằng sá»± dồn há»i hoảng hốt bà biết má»i sá»± xảy ra. Äặt bát cháo húp dở xuống mâm bà lao ra sân ngá»a mặt lên trá»i kêu than rồi sai con dâu đốt cho bó Ä‘uốc bằng cây Ä‘ay khô. Bà cầm Ä‘uốc vừa chạy vừa gá»i con vừa kêu giá»i đất, bất chấp cả má»i tai tiếng ảnh hưởng cả đến danh dá»±, uy tÃn mà con trai ra sức gìn giữ. Bà chạy Ä‘i. Vợ TÃnh cÅ©ng phải chạy Ä‘i. Mấy đứa cháu ruá»™t cÅ©ng chạy Ä‘i. Sá»± hoảng sợ cá»§a bà cá»™ng thêm ná»—i huyên náo rất hệ trá»ng cá»§a đám trẻ, là ng Hạ Vị đêm nay sẽ vợi Ä‘i ná»—i đói rét ra cánh đồng, chá»— ngưá»i ta xúm đông đặc quanh đống tro thằng Sà i phá»§ lên ngưá»i nó.
Äã qua cái đêm cả là ng, cả xóm đổ đến xô đẩy nhau nhốn nháo ở ngoà i cổng và khi và o đến sân tất cả Ä‘á»u nghiêm trang nÃn thở để nghe tiếng gá»i dồn dáºp cá»§a không biết bao nhiêu ngưá»i nêm chặt trong ba gian ông đồ Khang.
“Bảy vÃa ba hồn Sà i Æ¡i vá» vá»›i mẹ Ä‘i con†“Bảy vÃa ba hồn thằng Sà i ở đâu thì vá» vá»›i bố, vá»›i mẹ Sà i Æ¡iâ€. Những tiếng gá»i hoảng hốt. Những ngón tay bóp chặt lấy ngón tay cái và chà và o hai bên thái dương thằng Sà i má»™t cách hoảng hốt. Những bát lông gà , bồ kết đốt khá»i sục và o mÅ©i thằng Sà i môt cách hoảng hốt. Những đĩa rượu đốt cháy bùng xanh chưá»m tóc rối và gói gừng giã nhỠđánh trên lưng, trên ngá»±c, trên tay thằng Sà i má»™t cách hoảng hốt.
CÅ©ng đã qua rồi những ngà y cu Sà i được vá»— vá» thương hại. Bảy tám ngà y sau, nói đúng ra chiá»u ngà y thứ bảy, cu Sà i đã chạy tuá»™t ra khá»i cổng nháºp và o đám bạn để Ä‘á»c truyện cho chúng nghe thì uy lá»±c cá»§a bà đồ trong má»i việc “lá»›n†cá»§a gia đình cÅ©ng có phần giảm bá»›t. Ông đồ trở lại pháºn sá»± cá»§a ông. Ngưá»i đà n ông trong nhà dù đần độn ngu si đến đâu cÅ©ng vẫn là cái cá»™t cái định Ä‘oạt má»i việc. Ngay tối hôm ấy theo ý anh TÃnh ông “há»p†gia đình gồm hai ông bà , vợ chồng anh cả, vợ chồng TÃnh và cu Sà i. Có bẩy ngưá»i “há»p†thì ba ngưá»i xoi như không can dá»±. Bất cứ việc gì vợ chồng anh cả cÅ©ng “thôi thì thầy định thế nà o chúng con theo thếâ€. Má»—i khi cái quyá»n là m trưởng được nhắc đến “ý anh chị cả định thế nà o?â€, ngưá»i con trưởng cÅ©ng gáºt gáºt đầu vẻ nghÄ© ngợi đăm chiêu má»™t lúc má»›i nói. Bao giá» anh cÅ©ng nói ra cái Ä‘iá»u má»i ngưá»i Ä‘á»u biết trước từng câu, từng lá»i anh sẽ nói như thế. Có lần vui vẻ chị vợ tinh khôn đã bảo “Thầy há»i nhà con như há»i bức vách ăn thua gìâ€. Nhưng những việc căng thẳng như đóng góp giá»— tết ma chay hoặc sá»± xÃch mÃch trong gia đình, chị thưá»ng là ngưá»i im lặng từ đầu đến cuối. Có ai há»i chị, chị trả lá»i rất gá»n nhẹ: “Má»i việc là quyá»n ở nhà tôiâ€. Láºp tức anh cả cÅ©ng gáºt đầu nghÄ© ngợi và nói ra Ä‘iá»u mà ai cÅ©ng biết chắc là sẽ vừa lòng chị, cốt không thiệt đến mình mà cÅ©ng chả động đến ai. Những “cuá»™c há»p†gia đình để quyết định những việc hệ trá»ng như thế, sá»± có mặt cá»§a vợ chồng anh như là thừa. Nhưng không có vợ chồng anh, khôn bao giá» thà nh “cuá»™c há»pâ€. Vả lại má»—i khi có chuyện nặng ná» má»i ngưá»i còn im lặng căng thẳng, ông đồ thưá»ng há»i ý kiến anh chị cả và anh lại “thôi thìâ€. Sau sá»± “thôi thì†dà i dòng cá»§a anh, hoặc là ai có ná»—i ấm ức thấy sốt ruá»™t quá phải nói bung ra, hoặc có giáºn dá»—i gì nhau, thấy ý kiến ông anh cả chán quá, thà thôi Ä‘i còn hÆ¡n. Thà nh ra anh lại luôn luôn trở thà nh ngưá»i quan trá»ng trong gia đình. Còn vợ TÃnh chỉ biết là m, chị là m được tất cả má»i việc theo ý bố mẹ chồng, theo sá»± sai khiến cau có cá»§a chồng, và tắm rá»a giặt rÅ©, mắng má» và chiá»u chuá»™ng thằng Sà i như thằng em út cá»§a mình ở nhà . Cuá»™c “há»p†nà o cá»§a gia đình chị cÅ©ng là ngưá»i ngoà i rìa. Chị sá»a sang lau chùi ấm chén, Ä‘un nước và chẻ đóm. Má»i việc xong xuôi chị ngồi nép ở má»™t góc tối, chăm chú nghe hết má»i Ä‘iá»u, có ai há»i chị, chị chỉ biết giả nhá»i “Tôi (con hoặc em) biết đâu đấy. à cá»§a thầy mẹ (hoặc anh chị cả hoặc “nhà tôi†tháºm chà cả “ý chà Sà i, thÃm Tuyếtâ€) thế nà o thì tôi là m thếâ€.
Cho nên mỗi lần bà n bạc gia đình chị có ngồi đấy hay không cũng chẳng ai để ý nếu như chè và thuốc là o, đóm và nước đã đầy đủ tinh tươm.
Bốn ngưá»i còn lại tuy sá»± kìm nén khác nhau nhưng Ä‘á»u giống nhau ở chá»— ai cÅ©ng cảm thấy chỉ có mình là ngưá»i khổ tâm nhất trong việc nà y.
Trước hết, nói vá» thằng Sà i, nhân váºt chÃnh cá»§a sá»± cưá»i chê ồn ã hà ng tuần lá»… nay. Dù cả nhà đá»u nhìn nó âu yếm, nói năng vui vẻ và nói những chuyện táºn đâu, nhưng khi được chị TÃnh dìu từ dưới bếp lên thằng Sà i khóc òa ra và lao và o ôm ngang lấy thắt lưng mẹ, ngưá»i nó run lên báºt bần. Nước mắt bà đồ tá»± nhiên ứa rà n xuống hai má. Bà cúi lấy vạt áo lặng lẽ chấm nước mắt, quay ra ôm ghì lấy con, gắt.
- Bà n bạc gì thì bà n đi, thằng bé sợ hết hồn rồi đây nà y.
Ông đồ vẫn nói dịu dà ng :
- Ô hay ai là m gì nó.
Chị cả cũng động lòng thương xót.
- Chú Sà i, sợ gì em. Äể thầy mẹ và các anh chị liệu xem công việc thế nà o, có ai mắng má» hắt há»§i gì em mà sợ.
TÃnh nghiêm mặt :
- Sà i nÃn. Thầy có ý kiến thì nói Ä‘i rồi má»i ngưá»i trong gia đình Ä‘á»u phải ghé vai mà là m. Tôi rất khổ tâm cứ má»—i lần vỠđến nhà không chuyện ná» thì chuyện kia. Má»—i ngưá»i nghÄ© má»™t phách, là m má»™t nẻo, mạnh ai ngưá»i nấy lo, còn thì “sống chết mặc bayâ€.
Xem cung cách, lá»i lẽ ấy TÃnh đã ý thức được mình má»›i là ngưá»i lo lắng và quyết Ä‘oán tất cả má»i việc. Không phải anh muốn như thế. Cái chÃnh là má»i Ä‘iá»u tiếng, xấu xa cá»§a gia đình Ä‘á»u đổ lên đầu anh. Thá» há»i cả huyện, cả xã ai biết anh cả là ai. Ngay đến tiếng tăm cá»§a thầy đã mấy ai ở xã ngoà i biết đến. Chuyện gì xẩy ra, thiên hạ cÅ©ng chỉ biết bố mẹ đồng chà TÃnh cán bá»™ huyện chứ ai có thể thay anh nháºn lấy sá»± xỉ nhục. Là chưa kể chuyện thằng Sà i không biết đến bao giá» má»›i hết tai tiếng.
CÅ©ng là danh dá»± cá»§a gia phong, ông đồ lại thấy TÃnh không thể hiểu và san sẻ ná»—i khổ cá»§a riêng ông. Nó cứ Ä‘i biá»n biệt, há»a hoằn má»›i đáo qua nhà , là m sao nó biêt ông Ä‘iêu đứng như thế nà o. Mang tiếng là ông đồ nho, mấy Ä‘á»i nay chưa hỠđể ai chê cưá»i nhà mình có chuyện ăn ở trên dưới như “há» nhà tômâ€, chưa có khi nà o con cái lại trái ý cha mẹ. Chưa khi nà o ăn nói sai ngoa, lá mặt, lá trái. Con mình Ä‘uổi con ngưá»i ta Ä‘i, ai biết đâu là chuyện trẻ con. Tất cả những chuyện đó thằng TÃnh là m ông phải rụt rè, ngần ngại là thằng TÃnh. Bây giá» không những ông được thể quát nạt, Ä‘e nẹt được nó, ngược lại, là m việc gì ông cÅ©ng phải lá»±a xem ý nó thế nà o còn liệu. Suốt bao ngà y nay ông vẫn chưa phải lo nghÄ© Ä‘iá»u đó nên giá»ng ông lúc nà y còn chưa thể quả quyết.
- CÅ©ng chả ai muốn xẩy ra như thế. Nhưng dẫu sao thì cÅ©ng là việc đã rồi. Bây giá» bà vá»›i các anh các chị có cả anh TÃnh vỠđây ta bà n xem cách nà o đến xin lối ngưá»i ta để cho con nó vá». “Con dại cái mangâ€.
Không ngỠbà đồ bốp chát ngay :
- Tôi không phải xin xá» gì ải cả. Con tôi ốm chÃn phần chết không được phần sống, nhà nó có ai thèm lai vãng đến đây? Mà tôi há»i cá»› gì khi thằng chồng ốm con vợ lại không vá».
- Thì con mình đã đuổi nó đi.
- Chấp gì thằng bé hỉ mÅ©i chưa sạch ấy. Mà nó có quyá»n gì. Trừ phi ông hay tôi thấy cô ăn đổ là m vỡ không thể chứa được thì má»›i được phép ra khá»i nhà tôi. à , ra nhà nó quen thói hà hiếp thiên hạ rẻ rúng, bỉ mặt ai cÅ©ng được.
- Bà liệu mà ăn nói, còn có ngưá»i ná» ngưá»i kia nghe.
Bà bảo rằng cứ giữa dạ bà nói, không việc gì phải vụng trá»™m, giấu giếm. Rằng, nhà bà đã phải thất Ä‘iên bát đảo mà há» thì dá»ng dưng. Rằng chỉ có bà mang nặng đẻ Ä‘au má»›i thấy xót, má»›i tá»§i hổ khi con bà hoảng sợ đến khiếp đảm mà nhà nó không thèm há»i lấy má»™t lá»i. Có ai Ä‘au đớn nặng nhá»c gì mà chả tìm cách dà n hòa vui vẻ. Vui vẻ vá»›i bất cứ ai bà cÅ©ng sẵn lòng nhưng bây giá» nhất quyết nhà nó phải có nhá»i trước, bằng không, là m là m gáo, vỡ là m muôi. Cà ng nói bà cà ng có lý. Những ngưá»i con dâu thầm chê bai nhà ấy không biết Ä‘iá»u. Thằng Sà i thì vẫn áp mặt và o lưng mẹ thỉnh thoảng lại nấc khan từng cháºp sẵn sà ng òa khóc và kêu xin bố mẹ tha cho đừng bắt con phải đến nhà nó. Còn thằng TÃnh, hai con mắt vẫn trân trân nhìn lên mái nhà , môi mÃm lại cau có như Ä‘ang nghÄ© gì ở đâu chứ không nghe ai nói ở chá»— nà y. Ông đồ hết hút thuốc lại uống nước chè tươi. Hai mắt hình như cả đôi tai ông chăm chú và o những cá» chỉ cố kéo dà i ra cá»§a công việc tước đóm và hút thuốc, lau chùi đĩa chén và uống nước nhưng ông cÅ©ng biết hết ý tứ cá»§a từng ngưá»i, trừ có thằng Tình là ông không hiểu nó Ä‘ang nghÄ© gì. Äó là cái Ä‘iá»u đã từ lâu, từ khi nó tham gia hoạt động đến nay ông luôn ngại, bá»±c bá»™i và thú tháºt đôi khi cÅ©ng phải chịu lép vá»›i những lá»i lẽ lý sá»± cá»§a nó. Ông biết, việc gì trong nhà nà y bây giá» ai cÅ©ng nghe nó hÆ¡n là nghe ông. Ngẫm ra cÅ©ng phải thôi. Thá»i nà y ngưá»i có chức tước nói mà chả hay ho mẫu má»±c.
TÃnh nói. Cái Ä‘iá»u lo sợ nhất cá»§a ông đồ đã đến rồi. Chỉ cần ý cá»§a nó nữa là biết rõ sá»± tình sẽ Ä‘i đến đâu. Ông ngồi nghiêng mặt ra chá»— tối ánh đèn, mải vê Ä‘iếu thuốc nhồi và o nõ để tránh ná»—i phấp phá»ng chỠđợi sá»± kết cục không thể gá»i là nhá». Chỉ việc nà y không thà nh cÅ©ng đã coi như ông sống bằng thừa, sống vô vị như má»™t xác chết. Nhưng ông đã lầm. TÃnh còn lo hÆ¡n cả ông. Anh hiểu rõ háºu quả những chuyện gia đình kiểu thế nà y không thu xếp ổn thá»a sẽ dẫn tá»›i đâu! Anh nói từng tiếc chắc nình nịch như thể vốn nó là thế, không thể là khác, không ai có thể thay đổi được.
- Chú Sà i Ä‘uổi thÃm Tuyết không có gì phải ầm lên. Thầy là m như thế là chưa đúng. Thì lúc ấy anh bảo tôi là m sao mà nén được. Những ngà y chú Sà i ốm nhà ông phó Cá»± im lặng thá» Æ¡ là sai, rất đáng trách. Tôi thấy mẹ đã nói lên tất cả ná»—i tức giáºn cá»§a nhà ta. Phải tá» thái độ như thế má»›i đúng. Thế là nó và o hùa vá»›i mẹ nó tháºt rồi. Nhà mình gây ra sá»± lại đổ lá»—i cho ngưá»i ta. Kệ, anh nói thế nà o thì nói, mẹ con anh định thế nà o thì tuỳ nhưng vá»›i lão đồ Khang thì thằng Sà i không thể bá» con ngưá»i ta được. Thá»i buổi nà y không phải là lúc há» muốn coi ai ra gì cÅ©ng được như trước đây. Nhưng đấy là việc sau. Trước sau tôi sẽ có cách để nhà há» phải mở mắt ra. Còn trước mắt ta xá» xá»± khác. Ta không thèm tầm thưá»ng chấp vặt. Không thèm đôi co xem ai đúng, ai sai, không thèm đợi há» phải nói trước. Quả Ä‘i đây Ä‘i đó nó cÅ©ng có hÆ¡n.
- Anh bảo nhà mình phải đi nói trước với h�
- Äằng nà o thì chú Sà i cÅ©ng không thể bỠđược thÃm Tuyết. Má»i việc mẹ cứ mặc tôi. Ta nói trước má»›i chứng tá» ta là ngưá»i lá»›n không chấp chuyện trẻ con. Ngà y mai nhà TÃnh đưa chú Sà i sang. Chú chỉ cần nói má»™t câu: “Con đã trót dại Ä‘uổi nhà con Ä‘i, con xin lá»—i ông bà cho nhà con vá»â€. Chỉ cần nói thế rồi vá». Xem nhà hỠđối xá» thế nà o, sau đó tôi sẽ liệu.
Anh dừng lại, uống nước như tá»± thưởng cho những quyết định cá»§a mình và cÅ©ng để dò xem phản ứng cá»§a mẹ, cá»§a thằng Sà i. Ông đồ không nhìn anh, trong đầu ông vẫn thì thầm đắc ý: Phải thế má»›i ra ngưá»i có há»c. Cứ tưởng cha con xung khắc, không ngá» nó hợp ý ông như thế. Chỉ có Ä‘iá»u nó theo lối má»›i nói năng lưu loát, dá»… lôi cuốn ngưá»i ta hÆ¡n.
Bà đồ ngáºp ngừng
- Thế ngộ nhỡ...
- Mẹ không có “nhỡ†gì cả. Ngà y mai cứ thế là m không phải bà n gì nữa. Khuya rồi, đi ngủ.
Nói những như gay gắt ấy xong, anh đứng dáºy xuống gian nhà ngang cá»§a vợ chồng anh. Má»i ngưá»i vẫn ngồi lại má»™t lúc nữa nhưng không ai bà n tán gì thêm. Cả bà đồ cÅ©ng không phản đối. Cả thằng Sà i cÅ©ng không giãy nảy vì ngà y mai nó vẫn phải là m cái việc mà nó kinh sợ. Thì ra đà n bà cÅ©ng giống như trẻ con, sẵn sà ng chấp nháºn ngoan ngoãn những quyết định nghiêm ngặt đôi khi rất tà n nhẫn chứ không bao giá» chịu thua trong bà n luáºn tranh cãi.